Mühəndis-axtarış işləri: geologiya, topoqrafiya və layihə

Layihəçi ilk çertyojı çəkməzdən əvvəl bir sual cavablandırılmalıdır: bina hansı torpağın üzərində dayanacaq? Bu sualın cavabını mühəndis-axtarış işləri verir — torpaq sahəsinin relyefini, qruntun xüsusiyyətlərini, qrunt sularını və digər təbii şəraiti öyrənən işlər.

Sifarişçilər çox vaxt bu mərhələni «kağız işi» sayıb qısaltmağa çalışır. Bu yazıda mühəndis-axtarış işlərinin nə olduğunu, qanunun bu barədə nə dediyini və geologiya ilə topoqrafiyanın layihəyə necə təsir etdiyini izah edirik.

Mühəndis-axtarış işləri nədir

Şəhərsalma və Tikinti Məcəlləsi mühəndis-axtarış işlərini tikinti ərazisində torpaq sahəsinin səmərəli və təhlükəsiz istifadəsi məqsədilə təbii (geoloji) şəraitin və texnogen təsirlərin öyrənilməsi, həmçinin ərazinin planlaşdırılması və layihələrin hazırlanması üçün zəruri məlumatların toplanması kimi müəyyən edir.

Sadə dillə: axtarış işləri layihəçiyə «nəyin üzərində tikirik?» sualının cavabını verir. Məcəllənin 83-cü maddəsində mühəndis-axtarış işləri tikinti layihəsinin bölmələri sırasında birinci yerdə göstərilir — bu, təsadüfi deyil.

Qanun nə tələb edir

Məcəllənin 58-ci maddəsi axtarış işlərinə aid əsas qaydaları müəyyən edir:

• tikintisinə icazə tələb olunan obyektlərin layihələrinin hazırlanması və tikintisi üçün zəruri ilkin məlumatları əldə etmək məqsədilə mühəndis-axtarış işləri yerinə yetirilir;
• işlər normativ sənədlərin tələblərinə uyğun aparılır və nəticələri sifarişçiyə və müvafiq icra hakimiyyəti orqanına təqdim edilir;
• nəticələr vahid informasiya təminatı sisteminin tərkib hissəsi olan Dövlət məlumat fondunda saxlanılır;
• işləri müvafiq lisenziya almış şəxslər yerinə yetirir.

Daha bir müddəa bütün obyektlər üçün vacibdir. Məcəllənin 67-ci maddəsinə görə tikinti obyektinin seysmiklik dərəcəsi layihələndirmə zamanı seysmik rayonlaşdırma və mikrorayonlaşdırma xəritələri əsasında müəyyən edilir və mühəndis-axtarış işlərinin nəticələri ilə bağlı sənədlər olmadan layihələndirməyə yol verilmir.

Bundan əlavə, Məcəllə sifarişçinin vəzifələri sırasında tikinti sahəsinin, habelə tikintinin mənfi təsir göstərə biləcəyi qonşu sahələrin və tikililərin normativ sənədlərlə nəzərdə tutulmuş qaydada tədqiqini təmin etməyi göstərir.

Axtarış işlərinin əsas növləri

Axtarış proqramı obyektdən və sahədən asılıdır. Praktikada fərdi ev və orta ölçülü binalar üçün ən çox bu növlərdən danışılır:

Topoqrafiya (geodeziya planalması)

Sahənin dəqiq planı: sərhədlər, relyef, səviyyə fərqləri, mövcud tikililər, ağaclar, yeraltı və yerüstü kommunikasiyalar. Baş plan, şaquli planlaşdırma və evin sahədə yerləşməsi bu plan üzərində qurulur. Maili sahədə topoqrafik plan olmadan zirzəminin dərinliyini, girişin səviyyəsini və suyun axıdılmasını düzgün həll etmək mümkün deyil.

Mühəndis-geoloji axtarış

Qruntun tərkibi, qatların ardıcıllığı və fiziki-mexaniki xüsusiyyətləri. Bunun üçün adətən sahədə quyular qazılır, qrunt nümunələri götürülür və laboratoriyada yoxlanılır. Nəticədə konstruktor bünövrənin tipini, dərinliyini və ölçülərini hesablaya bilir.

Hidrogeoloji şərait

Qrunt sularının olub-olmaması və onların səviyyəsi. Qrunt suyu yüksəkdirsə, zirzəmi və bünövrə üçün hidroizolyasiya və drenaj həlləri tamamilə başqa olur. Bəzən qrunt suyu mövsümdən asılı olaraq dəyişir — bunu nəzərə almaq axtarışçının işidir.

Axtarış layihəyə necə təsir edir

Bünövrə. Eyni ev iki fərqli sahədə fərqli bünövrə tələb edə bilər. Möhkəm qruntda sadə lentvari bünövrə kifayət ola bilər, zəif və ya qeyri-bərabər qruntda isə başqa həll lazım gəlir. Lentvari bünövrənin xüsusiyyətlərini ayrıca yazıda izah etmişik.

Zirzəmi. Qrunt suyu yüksək olan sahədə zirzəmi mümkündür, amma baha başa gəlir. Bunu layihə başlamazdan əvvəl bilmək planlaşdırmanı dəyişə bilər: bəzən zirzəmidən imtina edib texniki otağı birinci mərtəbəyə keçirmək daha məntiqli olur.

Seysmik hesab. Konstruktiv hesabda qruntun xüsusiyyətləri seysmik təsirin necə nəzərə alınmasına birbaşa təsir edir. Bu barədə konstruktiv layihə yazısında danışmışıq.

Smeta. Torpaq işlərinin həcmi, bünövrənin materialı, drenaj və hidroizolyasiya — bunların hamısı axtarış nəticələrindən asılıdır.

Axtarışın nəticəsində sifarişçi nə alır

Axtarış işlərinin nəticəsi şifahi rəy deyil, sənəddir. Praktikada sifarişçiyə adətən bunlar təhvil verilir:

• sahənin topoqrafik planı — rəqəmsal və çap formasında;
• qazma quyularının yerləşmə sxemi və hər quyu üzrə qrunt qatlarının təsviri;
• laboratoriya sınaqlarının nəticələri;
• qrunt suları barədə məlumat;
• bünövrə və torpaq işləri üçün tövsiyələr olan yekun hesabat.

Bu sənədləri layihə sənədləri ilə birlikdə saxlayın. Gələcəkdə evə əlavə tikmək, mərtəbə artırmaq və ya qonşu sahədə tikinti ilə bağlı sual yaranarsa, ilkin axtarış materialları yenidən lazım olacaq.

«Qonşu tikib, onun məlumatı bizə də yarayar» — doğrudurmu?

Qonşu sahədəki təcrübə faydalı məlumatdır, lakin axtarışı əvəz etmir. Qrunt qatları qısa məsafədə dəyişə bilər, qonşunun evi başqa yükə və başqa bünövrəyə malik ola bilər. Bundan başqa, Məcəllə qonşu sahələrin tədqiqini ayrıca tələb kimi göstərir — yəni məsələ əksinədir: sizin tikintiniz qonşuya necə təsir edəcək, bu da yoxlanılmalıdır.

Axtarışı kim aparır və layihəçi ilə necə əlaqələnir

Məcəllənin 58-ci maddəsinə görə axtarış işlərini müvafiq lisenziyası olan şəxslər aparır. Bu, layihələndirmə lisenziyasından ayrıca məsələdir: bizim layihələrdə layihəni tərəfdaşımız «SOSİAL-İNKİŞAF LAYİHƏ» MMC hazırlayır, axtarış işləri isə bu sahədə lisenziyası olan təşkilat tərəfindən aparılmalıdır. Lisenziya növləri barədə layihələndirmə lisenziyası yazısında danışmışıq.

Praktikada ən səmərəli yol belədir: layihəçi binanın təxmini ölçülərini, mərtəbə sayını və yerləşməsini müəyyən edir, axtarış proqramı buna görə tərtib olunur, nəticələr isə birbaşa konstruktora ötürülür. Axtarış layihəçidən təcrid olunmuş şəkildə aparılanda sonradan əlavə məlumat tələb oluna bilər.

Tez-tez verilən suallar

Mühəndis-axtarış işləri nədir?

Tikinti sahəsinin təbii şəraitinin — relyefin, qruntun, qrunt sularının — və layihə üçün lazım olan digər ilkin məlumatların öyrənilməsidir.

Fərdi ev üçün geoloji axtarış lazımdırmı?

Məcəllənin 67-ci maddəsinə görə axtarış nəticələri ilə bağlı sənədlər olmadan layihələndirməyə yol verilmir. Konkret obyekt üçün axtarışın həcmini layihəçi müəyyən edir.

Axtarış işlərini kim apara bilər?

Məcəllənin 58-ci maddəsinə görə yalnız müvafiq lisenziya almış şəxslər.

Axtarışın nəticələri kimə təqdim olunur?

Sifarişçiyə və müvafiq icra hakimiyyəti orqanına; nəticələr Dövlət məlumat fondunda saxlanılır.

Nəticə

Mühəndis-axtarış işləri layihənin görünməyən, amma ən əsas hissəsidir. Topoqrafiya evin sahədə necə oturacağını, geologiya bünövrəni, hidrogeologiya isə zirzəmi və drenaj həllərini müəyyən edir. Qanun da bu ardıcıllığı tələb edir: axtarış nəticələri olmadan layihələndirmə aparılmır.

Layihəyə başlamazdan əvvəl sahə üçün lazım olan ilkin məlumatları birlikdə müəyyən edirik. Layihələndirmə xidmətinin tərkibi layihələndirmə səhifəsindədir.